قوس در معماری از دیرباز جایگاه ویژه ای داشته است. به کمک قوس ها، طاق ها و سقف های بسیار زیبایی خلق شده که هم از لحاظ زیبایی و هم از لحاظ مهندسی جایگاه ویژه ای دارد. گنبد های بلندی که شگفتی افراد را در پی دارد.
قوس در معماری گذشته به مفهوم گنبند یا قوس های نما و یا قوس های نوک تیز، بیضی و … بود. این قوس ها در شکل گیری کانسپت و فرم بنا معمولا دخالتی نداشتند و به صورت حساب شده استفاده می شدند.
اما در این مقاله قصد داریم تا به جایگاه قوس در معماری امروزه بپردازیم. با فرید-ارجمند همراه باشید:
قوس در معماری سنتی:
قوس در معماری سنتی به المانی منحنی شکل گفته می شود که وظیفه پوشش طاق ها و تکیه گاهی برای آنهاست. قوس در معماری سنتی به سه دسته تقسیم می شود:
- قوس تیز
- قوس مدور
- قوس تزئینی
ظرفیت قوس از شکل آن به‌تنهایی مشخص نمی‌شود. دهانه، خیز، مصالح، ضخامت و تکیه‌گاه در انتقال نیرو نقش دارند. یک قاب تزئینی منحنی را نیز نباید بدون بررسی سازه، قوس باربر فرض کرد.
قوس در معماری مدرن و معاصر:
در معماری معاصر قوس و منحنی هم می‌توانند نقش سازه‌ای داشته باشند و هم در فرم، نما یا فضای داخلی به کار روند. تفاوت اصلی این است که زبان منحنی به عناصر سنتی طاق و گنبد محدود نیست و با فناوری‌ها و مصالح متنوعی ساخته می‌شود.
اگر این خطوط و قوس ها در معماری مدرن با این شکل تعریف نمی شدند همواره ساختمان ها به شکل زاویه دار ساخته می شدند. گاهی خطوط منحنی علاوه بر فرم در تعیین خط آسمان، نمای بنا، و رفع مشکلات تکنیکال ساختمان تاثیرگذارند. به طور مثال زاویه تیز خورشید و نور مزاحم آن در ساعاتی از روز به ساختمان را با منحنی هایی رو به پایین می توان رفع کرد.
یا در ساختمان هایی که به عنوان نماد یا المان ساخته می شوند استفاده از قوس ها می توان در روح ساختمان تاثیرگذار باشد. همین امور است که جایگاه قوس در معماری را هر روزه محکم تر میکند. و نیاز طراحان را به صورت ویژه ای در معماری به راهکارهای ساده تغییر میدهد.
قوس و خطوط منحنی در روانشناسی:
در روانشناسی خطوط منحنی نشانی از پویایی دارد. پویایی و خلاقیت را می توان با استفاده از قوس در معماری به وجود آورد. همچنین زمانی که انسان به خطوط و حجم هایی با قوس نرم مینگرد احساس آرامش القا میکند. پس با خطوط قوس دار می توان حس آرامش را در جایگاه هایی به وجود آورد.
برداشت از خطوط منحنی یا زاویه‌دار به زمینه، مقیاس، نور و تجربهٔ افراد وابسته است. نمی‌توان گفت هر زاویه حس به دام افتادن و هر منحنی آرامش ایجاد میکند؛ کیفیت فضا از مجموعهٔ این عوامل شکل می‌گیرد.
ترکیب قوس با سایر اشکال و احجام:
ترکیب سطح منحنی با احجام دیگر می‌تواند امکانات فضایی و بصری متفاوتی ایجاد کند، اما حل سازه و اجرای آن لزوماً ساده نیست. شعاع، تقسیم قطعات، اتصالات و تلرانس‌ها باید پیش از نهایی شدن طرح بررسی شوند.
قوس ها می توانند در لایه های مختلف یک ساختمان قرار بگیرند . طراحی داخلی، طراحی نما، طراحی حجم، طراحی گنبد و سقف و …
قوس در نمای ساختمان:
نمای ساختمان یکی از مهم ترین بخش های یک ساختمان است. همه به نمای بنا از لحاظ فنی، زیبایی شناختی و خلاقیت اهمیت میدهند. اولین برخورد با هر بنا از طریق نمای آن صورت می گیرد.
خطوط منحنی در نمای ساختمان می تواند به صورت جزئی در سردر و یا بازشو ها خلاصه شود. و یا به صورت گنبد در بالا خط آسمان بنا را مشخص کند. و یا نما به صورت کلی از خطوط منحنی تشکیل شده باشد. ساختمانی نرم و سیال و با نمایی چشم نواز را می توان با استفاده از قوس در معماری نتشکیل داد.
اسکچ و طراحی معماری:
طراحی معماری با دست و یا به اصطلاح اسکچ زدن روشی است که از دیرباز توسط معماران برای ایجاد نقشه و طرح استفاده می شد. این روش امروزه به معماران زیادی برای بیان حس بنا کمک می نماید. شاید استفاده از همین روش نیز باعث شده تا بتوان قوس را به طور ساده تر در انواع اشکال معماری استفاده کرد و فقط به دنبال زاویه ها و محاسبات نبود.
البته اجرای هر قوس در معماری مستلزم محاسباتی دقیق می باشد. و شاید هر طراحی دستی آزادانه ای در مرحله اول قابل اجرا نباشد.
از اسکچ منحنی تا جزئیات قابل اجرا
ابتدا مشخص کنید خط منحنی، فرم باربر است یا پوشش و قاب تزئینی. سپس شعاع‌ها، اتصال به سطوح مستقیم، ابعاد قطعات و امکان ساخت نمونه را بررسی کنید. رندر پیوسته نباید درزها و الزامات ساخت را پنهان کند.
برای نمونه، معرفی رسمی گیت‌وی آرچ شکل زنجیروارهٔ وارونه را توضیح میدهد. این مثال نشان میدهد رابطهٔ فرم و سازه به هندسهٔ مشخص وابسته است، نه صرفاً منحنی بودن تصویر.