اصول طراحی پلکان دارای موارد محاسباتی و شاید نکات ریزی باشد که دانشتن آن برای هر معماری واجب است. در ساختمان های از پلکان به عنوان بخش دسترسی بین طبقات و یا نیم طبقات و همچنین دسترسی های داخلی خانه در صورت دوبلکس بودن آن استفاده می شود.
انواع پلکان در اشکال متنوعی طراحی و اجرا می شوند. پلکان های صاف، پلکان گرد، پلکان دو بازو، پلکان سه بازو، پله های یک طرفه، دو طرفه و سه طرفه و …
پله مستقیم:
پله مستقیم بدون پیچش بوده و طول آن نیز بیشتر از سایر پله ها می باشد. از پله های مستقیم در فضاهایی که از لحاظ متراژ مشکلی ندارند استفاده می شود. عمق کف پله باید با ارتفاع پله و ضوابط محل پروژه هماهنگ شود. در پله های مستقیم عرض تمامی پله ها ثابت می باشد.
پله دو طرفه با پاگرد وسط و دو بازو:
این نوع پله را می توان یکی از معمول ترین انواع راه پله به شمار آورد که در اکثر ساختمان ها مشاهده می گردد. در این نوع راه پله بعد از یک ردیف پله، پاگردی برای استراحت افراد، قرار داده شده و سپس ردیف بعدی شروع می شود. این پله به خاطر دو قسمتی بودن طول زیادی را اشغال نمی کند و پاگرد وسط باعث استراحت شخص استفاده کننده می شود.
پله دو طرفه با پاگرد وسط و سه بازو:
این نوع پله شامل دو ردیف پله به عرض کم و یک ردیف پله با عرض بیشتر است. از این پلکان در مکان هایی که تردد در آن ها زیاد است مانند سازمان ها، ادارات، دانشگاه ها و مدارس بزرگ استفاده می شود.
پله سه طرفه با دو پاگرد و سه بازو:
از این نوع پله برای بناهایی استفاده می شود که ارتفاع بین طبقات زیاد است و فضای احداث پله کم می باشد، استفاده می شود. در بعضی آرایش‌ها می‌توان آسانسور را نزدیک پلکان جانمایی کرد، مشروط به هماهنگی سازه، دسترسی و الزامات ایمنی.
پله چهار طرفه:
تفاوت این نوع پله ها با نوع سه طرفه، در یک بازوی اضافه در آن ها می باشد. در سایر موارد دو پله ذکر شده دارای ضوابطی یکسان می باشند. راحتی و کیفیت فضایی آن به تناسبات، مسیر حرکت و شرایط پروژه وابسته است.
پلکان مارپیچ:
پلکان مارپیچ خود دارای سه مدل می باشد.
- پلکان مارپیچ کامل
- پلکان مارپیچ قائم
- پلکان مارپیچ تزئينی
پلکان مارپیچ کامل دارای زاویه چرخش کامل بوده و برای فضاهایی که متراژ کمی دارند مناسب است. کف پله در این مدل به دور ستون وسط کامل میچرخد.
از پله های مارپیچ قائم برای استفاده مفیدتر از فضاهای کوچک طراحی می شوند و در آن ها از پاگرد استفاده شده است. در فضای پاگرد، گاهی دو تا سه پله تعبیه می شود و پیچ آن ها، به صورت قائم است.
پله با پیچ تزئینی اکثرا در ساختمان های مجلل دیده می شود که دلیل آن زیبایی و طراحی بسیار زیبای آن ها می باشد. از آنجا که عرض این پله ها زیاد است، به فضای بزرگ نیاز دارند.
آشنایی با اجزای پله در اصول طراحی پلکان:
پله دارای اجزای مختلفی است که در هنگام طراحی و ساخت باید به تفکیک و دقت اندازه های آن مشخص باشد.
عرض پله: عرض پله در انواع پلکان متفاوت است. عرض مفید باید بر اساس کاربری، ظرفیت و ضوابط تعیین شود و یک بازه ثابت برای تمام ساختمان‌ها کافی نیست.
حجم پله: ضخامت سقف زیر یک ردیف پله، حجم پله نام دارد. حجم پله نسبت به نیروهای وارده به تیرآهن پله در ساختمان های مختلف متفاوت است.
بازوی پله: به مجموعه پله های پشت سرهم که یک اختلاف سطح را به هم مرتبط می سازد بازوی پله می گویند.
چشم پله: فاصله بین دو بازوی پله را چشم پله می نامند. وجود و اندازه چشم پله به آرایش پلکان و جزئیات آن وابسته است.
پاگرد پله: محلی بوده که فرد پس از پیمودن یک بازوی پله، بر آن قدم گذاشته و با حرکت یا چرخش 90 درجه یا 180 درجه ای به بازوی دوم می رسد.
انواع متریال در ساخت پله:
برای طراحی و ساخت پله، از انواع متریال مانند سنگ، بتن، تیرآهن، آجر و … استفاده می شود. این موضوع بستگی به اسکلت بنا و نوع پله ی در نظر گرفته شده دارد. زمانی که در نقشه های فاز دو جزئیات هر بخش مشخص شود متریال های ساختمان نیز مشخص می شود.
تقسیم بندی پلکان:
پلکان ها می توانند در فضای داخلی خانه قرار بگیرند و یا در فضای عمومی باشند. همچنین در داخل و یا خارج ساختمان طراحی شوند. در فضای داخلی هر بنا علاوه بر اینکه متراژ و دسترسی ها اهمیت دارد، زیبایی پلکان نیز اهمیت ویژه ای دارد. خانه ای را متصور شوید که دارای پلکانی گرد از وسط دارد. قطعا این خانه ی دوبلکس پلکانی با بهترین متریال داخلی میخواهد. زیبایی خانه به زیبایی این جز از آن وابسته است و نمی توان فقط از پله به عنوان یک دسترسی ما بین طبقات یاد کرد. بنابراین طراحی پلکان بسیار اهمیت دارد.
ابعاد پلکان؛ وابسته به ضوابط پروژه
اعداد مربوط به عرض، ارتفاع و کف پله را نباید برای همه ساختمان‌ها یکسان دانست. نوع کاربری، تعداد استفاده‌کنندگان، نقش پلکان در خروج، محل پروژه و ضوابط قابل اعمال تعیین‌کننده هستند. عرض مفید، ارتفاع آزاد سرگیر، پاگرد، دست‌انداز و حفاظ باید هم‌زمان کنترل شوند. Approved Document K نمونه‌ای از راهنمای رسمی انگلستان است؛ اعداد آن جایگزین مقررات محل پروژه نیستند.
روش اولیه محاسبه تعداد پله
ابتدا ارتفاع نهایی کف تا کف مشخص می‌شود. تعداد ارتفاع‌ها باید عدد صحیح باشد و تقسیم ارتفاع کل بر این تعداد، ارتفاع واقعی هر پله را مشخص می‌کند. برای مثال آموزشی، تقسیم ارتفاع ۳۰۰ سانتی‌متر بر ۱۸ ارتفاع، حدود ۱۶٫۶۷ سانتی‌متر می‌دهد؛ این محاسبه به‌تنهایی تأیید انطباق با ضوابط نیست. تعداد کف‌های پله در هر بازو نیز با نحوه پایان‌یافتن آن در پاگرد ارتباط دارد.
یکنواختی و هماهنگی اجرا
اختلاف ارتفاع پله‌های یک بازو، به‌ویژه پس از اضافه‌شدن کفپوش، می‌تواند حرکت را دشوار کند. تراز نهایی کف‌ها و ضخامت پوشش باید پیش از اجرا روشن باشد. نور کافی، سطح مناسب، دستگیره پیوسته و حفاظ ایمن به عملکرد پلکان کمک می‌کنند.
در خدمات اجرایی، نقشه معماری، سازه و جزئیات نرده باید هماهنگ شوند. انتخاب پله مارپیچ صرفاً به دلیل اشغال فضای کمتر کافی نیست؛ امکان استفاده روزمره و محدودیت‌های ضوابط نیز باید ارزیابی شود.
کلام آخر
اصول طراحی پلکان دارای قوانینی است که در عین پیچیدگی بسیار ساده است. فقط باید به علم طراحی آن مسلط باشید. برای طراحی پلکان بهتر است اول به نیاز و متراژ یک بنا توجه کنیم و سپس برای طراحی و تصمیم گیری متریال آن قدم برداریم. برای پلکان داخلی هر فضا ابتدا سبک طراحی داخلی آن را مشخص نمایید و سپس پله ها را طراحی نمایید.